कॅरोटीन वि कॅरोटीनोइड

निसर्गाचे वेगवेगळे रंग आहेत. हे रंग संयुग्मित प्रणालींसह रेणूमुळे आहेत, जे सूर्यप्रकाशापासून दृश्यमान श्रेणी तरंगलांबी शोषू शकतात. केवळ सौंदर्यासाठीच नाही तर हे रेणू अनेक मार्गांनी महत्त्वपूर्ण आहेत. कॅरोटीनोइड्स हा एक सेंद्रीय रेणूंचा वर्ग आहे जो सामान्यत: निसर्गात आढळतो.

कॅरोटीन

कॅरोटीन हा हायड्रोकार्बनचा एक वर्ग आहे. त्यांच्याकडे सी 40 एचएक्सचे सामान्य सूत्र आहे. मोठ्या हायड्रोकार्बन रेणूमध्ये कॅरोटीन एकांतरित डबल बॉन्ड्ससह असंतृप्त हायड्रोकार्बन असतात. रेणूसाठी, तेथे चाळीस कार्बन अणू आहेत, परंतु हायड्रोजन अणूंची संख्या असंतोषाच्या डिग्रीनुसार भिन्न असते. काही कॅरोटीन्सचे हायड्रोकार्बनचे रिंग एका टोकाला किंवा दोन्ही टोकांवर असतात. कॅरोटीन्स सेंद्रीय रेणूंच्या श्रेणीशी संबंधित आहेत ज्याला टेट्राटेर्पेनेस म्हणतात, कारण हे चार टेर्पेन युनिट्स (कार्बन 10 युनिट्स) पासून एकत्रित केले जातात. कॅरोटीन्स हायड्रोकार्बन असल्याने ते पाण्यात अघुलनशील असतात, परंतु सेंद्रिय सॉल्व्हेंट्स आणि फॅटमध्ये विद्रव्य असतात. कॅरोटीन हा शब्द गाजर शब्दापासून निर्माण झाला आहे कारण गाजरमध्ये हे सामान्यपणे रेणू आढळतात. कॅरोटीन केवळ वनस्पतींमध्ये आढळते, परंतु प्राण्यांमध्ये नाही. हे रेणू प्रकाशसंश्लेषण रंगद्रव्य आहे, जो प्रकाश संश्लेषणासाठी सूर्यप्रकाश शोषण्यास महत्त्वपूर्ण आहे. ते नारंगी रंगाचे असते. सर्व कॅरोटीन्सचा रंग असतो, जो उघड्या डोळ्यांना दिसतो. हा रंग संयोगित डबल बॉन्ड सिस्टममुळे झाला आहे. म्हणूनच हे रंगद्रव्य आहेत जे गाजर आणि इतर काही वनस्पती फळ आणि भाज्यांमध्ये रंग देण्यास जबाबदार आहेत. गाजर व्यतिरिक्त गोड बटाटे, आंबे, पालक, भोपळा इत्यादींमध्ये कॅरोटीन उपलब्ध आहे. अल्फा कॅरोटीन (α-कॅरोटीन) आणि बीटा कॅरोटीन (β-कॅरोटीन) अशी दोन प्रकारची कॅरोटीन आहेत. एका टोकाला चक्रीय गटात दुहेरी बॉन्ड असलेल्या जागेमुळे हे दोघे भिन्न आहेत. car-कॅरोटीन हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. हे अँटी ऑक्सिडंट आहे. मानवांसाठी व्हिटॅमिन ए तयार करण्यासाठी कॅरोटीन महत्त्वपूर्ण आहे. कॅरोटीनची रचना खालीलप्रमाणे आहे.

कॅरोटीनोइड

कॅरोटीनोईड हा हायड्रोकार्बनचा एक वर्ग आहे आणि यात ऑक्सिजन असलेल्या या हायड्रोकार्बन्सचे व्युत्पन्न देखील आहे. तर कॅरोटीनोईड्स प्रामुख्याने हायड्रोकार्बन आणि ऑक्सिजनयुक्त संयुगे म्हणून दोन वर्गात विभागले जाऊ शकतात. हायड्रोकार्बन्स कॅरोटीन्स आहेत, ज्याची आपण वर चर्चा केली आणि ऑक्सिजनयुक्त वर्गात झॅन्टोफिलचा समावेश आहे. हे सर्व नारंगी, पिवळे आणि लाल रंग असलेले रंगद्रव्य आहेत. हे रंगद्रव्य वनस्पती, प्राणी आणि सूक्ष्म जीवांमध्ये आढळतात. प्राणी आणि वनस्पतींच्या जैविक रंगरंगोटीसाठीदेखील ते जबाबदार आहेत. प्रकाशसंश्लेषणासाठीही कॅरोटीनोईड रंगद्रव्ये महत्त्वपूर्ण आहेत. प्रकाश संश्लेषणासाठी सौर ऊर्जा मिळविण्यासाठी अर्धी चड्डी मदत करण्यासाठी ते लाईट हार्वेस्टिंग कॉम्प्लेक्समध्ये आहेत. कर्करोग आणि हृदयरोग रोखण्यासाठी लाइकोपीन सारख्या कॅरोटीनोइड्स महत्त्वपूर्ण आहेत. तसेच, हे बर्‍याच संयुगांचे पूर्वगामी आहेत, जे सुगंध आणि चव देतात. कॅरोटीनोइड रंगद्रव्ये वनस्पती, जीवाणू, बुरशी आणि खालच्या शैवालंनी एकत्रित केली जातात, तर काही प्राणी आहारातून ते प्राप्त करतात. सर्व कॅरोटीनोईड रंगद्रव्याच्या शेवटी दोन सहा कार्बन रिंग असतात, ज्या कार्बन आणि हायड्रोजन अणूंच्या साखळीने जोडलेले असतात. हे तुलनेने नॉन पोलर आहेत. वर म्हटल्याप्रमाणे एक्सॅथोफिलच्या तुलनेत कॅरोटीन नॉन ध्रुवीय आहे. झॅन्टोफिलमध्ये ऑक्सिजन अणू असतात, ज्यामुळे त्यांना ध्रुवीयपणा मिळतो.

कॅरोटीन आणि कॅरोटीनोइडमध्ये काय फरक आहे? • कॅरोटीन हा हायड्रोकार्बनचा एक वर्ग आहे जो कॅरोटीनोइड कुटुंबातील आहे. • कॅरोटीन्स हायड्रोकार्बन्स आहेत, तर काही इतर कॅरोटीनोइड्स आहेत ज्यात ऑक्सिजन आहे. X काही कॅरोटीनोइड्स जसे की झॅन्टोफिलच्या तुलनेत कॅरोटीन्स नॉन ध्रुवीय असतात.